· naslag · groeilimieten · co-limitatie · CO₂ · calcium

De ton van Liebig lekt

De wet van het minimum zegt dat groei wordt beperkt door de schaarste factor. Dat is een goed begin, maar vaak beperken meerdere factoren elkaar tegelijk. Wie een groeilamp feller zet, moet daarom ook naar CO₂, temperatuur, water en luchtbeweging kijken.

Een ton met zes duigen: licht, CO2, temperatuur, water, stikstof en calcium; het water staat tot de kortste duig, CO2 (afbeelding op volle grootte, opent in een nieuw tabblad)
Voorbeeld: als CO₂ de kortste duig is, verhoogt een feller lamp de groei niet.

Een idee van Sprengel

De wet van het minimum wordt meestal aan Justus von Liebig toegeschreven, met het beeld van een ton waarvan de kortste duig bepaalt hoe vol hij kan. Het principe werd al in 1826 voorgesteld door Carl Sprengel om bemesting te sturen; Liebig maakte het vanaf 1840 populair (Tang en Riley, 2021 (opent in een nieuw tabblad)).

Co-limitatie is eerder regel dan uitzondering

Een overzicht van 641 bemestingsproeven met stikstof en fosfor, in zoet water, zee en op land, liet zien dat ruim de helft een synergetische reactie gaf: samen toevoegen hielp meer dan de som van elk apart. Slechts 28 procent voldeed aan de strikte definitie van co-limitatie (Harpole e.a., 2011 (opent in een nieuw tabblad)). Modellen die factoren laten samenwerken, voorspellen groei vaak beter dan het strikte "alleen de schaarste telt" van Liebig (Tang en Riley, 2021 (opent in een nieuw tabblad)).

Licht is één van de duigen

  • Een blad raakt sneller verzadigd dan een gewas. Een los blad haalt zijn maximale fotosynthese al bij relatief weinig licht; een heel gewas niet, omdat de onderste bladeren in de schaduw staan (Hirose, 2005 (opent in een nieuw tabblad)). Meer licht kan dus blijven lonen, maar alleen als de andere factoren meekomen.
  • CO₂. De buitenlucht bevat nu ongeveer 427 ppm CO₂ (jaargemiddelde 2025, NOAA (opent in een nieuw tabblad)). In een afgesloten kweekkast met veel planten en fel licht kan dat dalen; dan helpt extra licht niet meer, ventilatie wel.
  • Temperatuur. Boven het optimum daalt de fotosynthese. Dat komt niet doordat het enzym RuBisCO kapotgaat, maar doordat zijn hulpenzym RuBisCO-activase hittegevoelig is (Salvucci en Crafts-Brandner, 2004 (opent in een nieuw tabblad)). Een feller lamp die ook meer warmte geeft, kan zo averechts werken.

Calcium: genoeg in de voeding, toch een tekort

Een sprekend voorbeeld van samenwerkende factoren is rand bij sla: bruine, verdroogde randjes aan de hartbladeren. Het weefsel heeft te weinig calcium, maar de krop als geheel heeft genoeg. Calcium beweegt alleen met de waterstroom mee naar delen die veel verdampen; binnenbladeren die weinig verdampen, krijgen te weinig. Plotse veranderingen in de waterhuishouding, ook door belichting, kunnen het uitlokken. De oplossing zit in het klimaat, niet in extra kalk (WUR en Inagro, 2014 (opent in een nieuw tabblad)).

Wat dit betekent voor je kweekhoek

  • Verhoog het licht stap voor stap en kijk of de plant mee groeit.
  • Zorg voor luchtbeweging. Dat helpt de verdamping, en daarmee het calciumtransport, en voorkomt een CO₂-dip rond de bladeren.
  • Houd de temperatuur in de gaten als je de lamp feller zet.
  • Meet in plaats van te gokken: licht, temperatuur en luchtvochtigheid. Daarover gaat de laatste blog van deze reeks.

Bronnen